Monohydrat kreatyny a wątroba i nerki: czy to bezpieczne

Monohydrat kreatyny to jeden z najlepiej przebadanych suplementów sportowych, ale mit o tym, że „niszczy nerki”, wciąż jest żywy. Częściowo podsycają go rzeczywiste wyniki badań: po rozpoczęciu przyjmowania kreatynina we krwi często rośnie i lekarz może podejrzewać problem. Redakcja wyjaśnia, skąd bierze się ten efekt, co pokazują badania dotyczące nerek i wątroby oraz w jakich przypadkach ostrożność jest naprawdę potrzebna.

Skąd wzięły się obawy

Kreatyna to naturalna substancja, którą organizm syntetyzuje z aminokwasów: argininy, glicyny i metioniny. Synteza rozpoczyna się w nerkach, gdzie powstaje guanidynooctan, a kończy w wątrobie. Około 95% kreatyny magazynowane jest w mięśniach szkieletowych. Oba narządy, o które martwią się konsumenci, rzeczywiście uczestniczą zatem w metabolizmie kreatyny.

Pod koniec lat 90., gdy kreatyna stała się masowo popularna, w czasopismach medycznych pojawiły się pojedyncze opisy przypadków pogorszenia funkcji nerek u osób, które ją przyjmowały. Jednym z najbardziej znanych jest doniesienie Pritcharda i Kalry w czasopiśmie Lancet (1998) o pacjencie z już istniejącą chorobą nerek.

Takie przypadki kliniczne nie dowodzą związku przyczynowo-skutkowego: w większości z nich występowały choroby współistniejące, przyjmowanie innych leków lub suplementów o nieznanym składzie. Ukształtowały one jednak trwały obraz „kreatyna jest niebezpieczna dla nerek”, który powielany jest do dziś.

Trzecim źródłem obaw jest biochemia: kreatyna przekształca się w kreatyninę, a to właśnie kreatyninę wykorzystuje się do oceny funkcji nerek. Stąd bierze się zamieszanie w interpretacji badań, o którym mowa dalej.

Kreatyna, kreatynina i „fałszywy alarm” w badaniach

Każdego dnia niewielka część kreatyny mięśniowej ulega nieenzymatycznemu przekształceniu w kreatyninę, która trafia do krwi i jest wydalana przez nerki. Im więcej kreatyny w mięśniach i im większa masa mięśniowa, tym więcej kreatyniny powstaje. Dlatego u osób przyjmujących kreatynę stężenie kreatyniny w surowicy często nieco rośnie.

Problem w tym, że szacowany współczynnik filtracji kłębuszkowej (eGFR) w standardowych wzorach laboratoryjnych oblicza się właśnie na podstawie kreatyniny. Wzrost kreatyniny wywołany suplementem wzór „interpretuje” jako pogorszenie filtracji, mimo że nerki pracują tak samo.

Aby odróżnić prawdziwe pogorszenie funkcji od artefaktu, wykorzystuje się cystatynę C — marker niezależny od masy mięśniowej i kreatyny. Wytyczne KDIGO dotyczące przewlekłej choroby nerek zalecają cystatynę C do potwierdzenia, gdy ocena na podstawie kreatyniny może być niedokładna.

W przypadkach spornych można też czasowo przerwać przyjmowanie kreatyny na kilka tygodni i powtórzyć badanie. Jeśli kreatynina wraca do wartości wyjściowych, wskazuje to na efekt suplementu, a nie na uszkodzenie nerek.

Nerki: co pokazały badania

Jednym z wczesnych badań kontrolowanych jest praca Poortmansa i Francaux (1999), którzy ocenili funkcję nerek u sportowców przyjmujących kreatynę od kilku miesięcy do kilku lat. Klirens kreatyniny, mocznika i albuminy nie różnił się od grupy kontrolnej.

Później pojawiły się badania randomizowane z pomiarem GFR metodami bezpośrednimi, a nie tylko obliczeniowymi. Metaanaliza de Souza e Silva i współautorów (2019) nie wykazała pogorszenia funkcji nerek przy przyjmowaniu kreatyny, w tym w badaniach trwających ponad rok.

Ciekawym przykładem jest opis przypadku Gualano i współpracowników (2010): młody mężczyzna z jedyną nerką przyjmował kreatynę w wysokiej dawce, a zmierzony GFR nie uległ zmianie. Oczywiście pojedynczy przypadek nie jest dowodem bezpieczeństwa dla wszystkich osób z uszkodzeniem nerek, ale ilustruje, że nawet w takiej sytuacji nie odnotowano szkody.

Stanowisko Międzynarodowego Towarzystwa Żywienia Sportowego (ISSN, 2017) i późniejszy przegląd Antonio i współautorów (2021) podsumowują: u osób zdrowych kreatyna w zalecanych dawkach nie szkodzi nerkom. Jednocześnie dane dotyczące osób z już istniejącą chorobą nerek są ograniczone.

Wątroba: czy są podstawy do niepokoju

Wątroba kończy syntezę własnej kreatyny, a przy dostarczaniu kreatyny z zewnątrz synteza ta zmniejsza się na zasadzie sprzężenia zwrotnego. Po zaprzestaniu przyjmowania powraca do normy. To prawidłowa regulacja, a nie oznaka uszkodzenia.

W badaniach klinicznych u ludzi poziomy enzymów wątrobowych (ALT, AST) przy przyjmowaniu kreatyny z reguły nie zmieniały się. Przeglądy ISSN nie wykazały dowodów na hepatotoksyczność monohydratu kreatyny w zalecanych dawkach.

Warto uwzględnić, że same intensywne treningi siłowe podwyższają AST i ALT, ponieważ enzymy te znajdują się także w mięśniach. Dlatego podwyższone „wątrobowe” wskaźniki u osoby trenującej niekoniecznie wskazują na problem z wątrobą czy na szkodę z suplementów.

Realne ryzyko dla wątroby częściej wiąże się z produktami o wątpliwym składzie: kompleksami, w których kreatyna zmieszana jest z nieznanymi „mieszankami zastrzeżonymi”, stymulantami czy niezadeklarowanymi substancjami. Właśnie dlatego redakcja radzi wybierać czysty monohydrat kreatyny o sprawdzonej jakości.

Kto powinien zachować ostrożność i jak kontrolować

Dla zdrowych dorosłych typowa jest dawka 3–5 g monohydratu kreatyny dziennie. Faza „ładowania” nie jest obowiązkowa: przy codziennym przyjmowaniu takiej dawki zapasy w mięśniach zapełniają się mniej więcej w ciągu kilku tygodni. Większe dawki nie dają dodatkowej korzyści i jedynie zwiększają obciążenie układu trawiennego.

Osoby z przewlekłą chorobą nerek, nefropatią cukrzycową, jedyną nerką lub po przeszczepie powinny przyjmować kreatynę wyłącznie po konsultacji z nefrologiem. Choć nie ma bezpośrednich dowodów szkodliwości, danych o bezpieczeństwie w tych grupach jest za mało.

Ostrożność jest potrzebna przy jednoczesnym przyjmowaniu potencjalnie nefrotoksycznych leków — na przykład regularnym stosowaniu niesteroidowych leków przeciwzapalnych w wysokich dawkach — oraz przy odwodnieniu. Wystarczające spożycie płynów jest ważne niezależnie od kreatyny.

Jeśli planujesz wykonać biochemiczne badanie krwi, poinformuj lekarza o przyjmowaniu kreatyny. Pomoże to prawidłowo zinterpretować kreatyninę i w razie potrzeby zlecić cystatynę C.

• Osoba zdrowa: 3–5 g dziennie, kontrola badań — w zwykłym trybie.
• Podwyższona kreatynina w badaniu: poinformować lekarza, rozważyć cystatynę C.
• Choroba nerek: wyłącznie po uzgodnieniu z nefrologiem.
• Wybierać czysty monohydrat od producenta z niezależną kontrolą jakości.

Wnioski redakcji

U osób zdrowych monohydrat kreatyny w zalecanych dawkach nie szkodzi ani nerkom, ani wątrobie — potwierdzają to długoterminowe badania i metaanalizy.

Wzrost kreatyniny w badaniach to oczekiwany efekt biochemiczny, a nie oznaka uszkodzenia nerek. Do dokładnej oceny wykorzystuje się cystatynę C.

Osoby z już istniejącymi chorobami nerek powinny omówić przyjmowanie z nefrologiem ze względu na ograniczoność danych.

Polecamy również nasze materiały „Beta-alanina a wątroba i nerki: czy to bezpieczne”, „Cytrulina z jabłczanem a wątroba i nerki: czy to bezpieczne” oraz „L-arginina a wątroba i nerki: czy to bezpieczne”.

Bibliografia

1. Kreider RB, Kalman DS, Antonio J, et al. International Society of Sports Nutrition position stand: safety and efficacy of creatine supplementation in exercise, sport, and medicine. J Int Soc Sports Nutr. 2017;14:18.
2. Antonio J, Candow DG, Forbes SC, et al. Common questions and misconceptions about creatine supplementation: what does the scientific evidence really show? J Int Soc Sports Nutr. 2021;18(1):13.
3. Poortmans JR, Francaux M. Long-term oral creatine supplementation does not impair renal function in healthy athletes. Med Sci Sports Exerc. 1999;31(8):1108–1110.
4. de Souza E Silva A, Pertille A, Reis Barbosa CG, et al. Effects of creatine supplementation on renal function: a systematic review and meta-analysis. J Ren Nutr. 2019;29(6):480–489.
5. Gualano B, Ferreira DC, Sapienza MT, Seguro AC, Lancha AH Jr. Effect of short-term high-dose creatine supplementation on measured GFR in a young man with a single kidney. Am J Kidney Dis. 2010;55(3):e7–e9.
6. Pritchard NR, Kalra PA. Renal dysfunction accompanying oral creatine supplements. Lancet. 1998;351(9111):1252–1253.
7. Kidney Disease: Improving Global Outcomes (KDIGO) CKD Work Group. KDIGO 2012 clinical practice guideline for the evaluation and management of chronic kidney disease. Kidney Int Suppl. 2013;3(1):1–150.